Wielki Czwartek - przedostatni dzień Misteriów Męki Pańskiej
W Wielki Czwartek w Kalwarii Zebrzydowskiej możemy zobaczyć sceny: Mandatum, czyli umycie nóg apostołom przy ołtarzu polowym. Po nim następuje procesja pasyjna do kaplicy św. Rafała (Ogród Oliwny), a następnie do Pałacu Kajfasza (scena pojmania i sądu).
W czwartkowy wieczór Jezus wraz ze swoimi uczniami zebrał się w sali „na piętrze”, w gościnnej izbie, jednak nieznane nam jest imię właściciela owego miejsca [1]. To właśnie tam miała miejsce Ostatnia Wieczerza [2].
W Ewangeliach Mateusza, Marka i Łukasza możemy wyczytać, że był to seder [3]. Jak przeczytamy w Wirtualnym Sztetlu: „Seder (hebr. porządek) – rytualny posiłek spożywany pierwszego wieczoru święta Pesach, mający ściśle określony porządek; na stole znajdują się dania przypominające wyjście z Egiptu: trzy mace, symbolizujące kapłana, lewitę i Izraelitę; maror – gorzkie zioła; charoset – potrawa z jabłek, orzechów, migdałów, cynamonu i wina; jajka gotowane na twardo; kość jagnięca – symbol ofiary paschalnej; osolona woda; jarzyny; wino” [4].
Z Ewangelii Jana wynika natomiast, że Ostatnia Wieczerza miała miejsce dzień przed Paschą, na co wielu naukowców przystaje ze względu na bieg późniejszych wydarzeń [5]. Wydarzenie to mimo wszystko wywarło ogromny wpływ na historię i kulturę.
Zdjęcie 2. Umycie nóg apostołom
Źródło: Archiwum prywatne autorki
Według Ewangelii św. Jana:
13,1 Było to przed Świętem Paschy. Jezus, wiedząc, że nadeszła Jego godzina przejścia z tego świata do Ojca, umiłowawszy swoich na świecie, do końca ich umiłował. 2 W czasie wieczerzy, gdy diabeł już nakłonił serce Judasza Iskarioty, syna Szymona, aby Go wydać, 3 wiedząc, że Ojciec dał Mu wszystko w ręce oraz że od Boga wyszedł i do Boga idzie, 4 wstał od wieczerzy i złożył szaty. A wziąwszy prześcieradło, nim się przepasał. 5 Potem nalał wody do miednicy i zaczął umywać uczniom nogi oraz ocierać je prześcieradłem, którym był przepasany. 6 Podszedł więc do Szymona Piotra, a on rzekł do Niego: «Panie, Ty chcesz mi umyć nogi?». 7 Jezus mu odpowiedział: «Tego, co Ja czynię, ty teraz nie rozumiesz, ale później będziesz to wiedział». 8 Rzekł do Niego Piotr: «Nie, nigdy mi nie będziesz nóg umywał». Odpowiedział mu Jezus: «Jeśli cię nie umyję, nie będziesz miał udziału ze Mną». 9 Rzekł do Niego Szymon Piotr: «Panie, nie tylko nogi moje, ale i ręce, i głowę!». 10 Powiedział do niego Jezus: «Wykąpany potrzebuje tylko nogi sobie umyć, bo cały jest czysty. I wy jesteście czyści, ale nie wszyscy». 11 Wiedział bowiem, kto Go wyda, dlatego powiedział: «Nie wszyscy jesteście czyści».12 A kiedy im umył nogi, przywdział szaty i znów zajął miejsce przy stole, rzekł do nich: «Czy rozumiecie, co wam uczyniłem? 13 Wy Mnie nazywacie „Nauczycielem” i „Panem” i dobrze mówicie, bo nim jestem. 14 Jeżeli więc Ja, Pan i Nauczyciel, umyłem wam nogi, to i wyście powinni sobie nawzajem umywać nogi. 15 Dałem wam bowiem przykład, abyście i wy tak czynili, jak Ja wam uczyniłem. 16 Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: sługa nie jest większy od swego pana ani wysłannik od tego, który go posłał. 17 Wiedząc to, będziecie błogosławieni, gdy według tego będziecie postępować. 18 Nie mówię o was wszystkich. Ja wiem, których wybrałem; lecz [potrzeba], aby się wypełniło Pismo: «Kto ze Mną spożywa chleb, ten podniósł na Mnie swoją piętę». 19 Już teraz, zanim się to stanie, mówię wam, abyście, gdy się stanie, uwierzyli, że JA JESTEM. 20 Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: «Kto przyjmuje tego, którego Ja poślę, Mnie przyjmuje. A kto Mnie przyjmuje, przyjmuje Tego, który Mnie posłał» [6].
W Kalwarii Zebrzydowskiej jest to również niezwykły moment. Dawniej wydarzenia Wielkiego Czwartku miały miejsce pod wieczór, kiedy to gwardian konwentu, w asyście wszystkich zakonników, dokonywał ceremonii umycia nóg w głównym kościele dwunastu starszym mężczyznom spośród pątników, którzy przedstawiali apostołów [7].
Z czasem zwyczaj ten uległ zmianie. Od połowy XVII w. wydarzenia Wielkiego Czwartku odbywały się po południu, a kolejną zmianą było to, że w miejsce starszych mężczyzn pojawiło się dwunastu przewodników kompanii pątniczych, które corocznie przybywały na Kalwarię [8].
Odgrywanie sceny umycia nóg przeniosło się na scenę polową i do 2025 r. to kustosz sanktuarium umywał nogi apostołom. W 2026 r. po raz pierwszy gest ten wykonał aktor odgrywający rolę Jezusa.
Wydarzenie to rozpoczyna się o godzinie 13:00 Gorzkimi Żalami prowadzonymi przez jednego z ojców, następnie odbywa się wspomniany obrzęd umycia nóg oraz Ostatnia Wieczerza. Na to wydarzenie w kuchni klasztornej specjalnie wypiekane są mace. Ukazane jest tu również przeistoczenie.
Powróćmy do Ewangelii wg św. Jana i do niewielkiego fragmentu, z którego czerpany jest scenariusz:
„21 To powiedziawszy, Jezus doznał głębokiego wzruszenia i tak oświadczył: «Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi». 22 Spoglądali uczniowie jeden na drugiego, niepewni, o kim mówi. 23 Jeden z uczniów Jego – ten, którego Jezus miłował [9] – spoczywał na Jego piersi. 24 Jemu to dał znak Szymon Piotr i rzekł do niego: «Kto to jest? O kim mówi?». 25 Ten oparł się zaraz na piersi Jezusa i rzekł do Niego: «Panie, kto to jest?». 26 Jezus odparł: «To ten, dla którego umaczam kawałek [chleba] i podam mu». Umoczywszy więc kawałek [chleba], wziął i podał Judaszowi, synowi Szymona Iskarioty. 27 A po spożyciu kawałka [chleba] wszedł w niego szatan. Jezus zaś rzekł do niego: «Co chcesz czynić, czyń prędzej!». 28 Nikt jednak z biesiadników nie rozumiał, dlaczego mu to powiedział. 29 Ponieważ Judasz miał pieczę nad trzosem, niektórzy sądzili, że Jezus powiedział do niego: «Zakup, czego nam potrzeba na święto», albo żeby dał coś ubogim. 30 A on, po spożyciu kawałka [chleba], zaraz wyszedł. A była noc”.
Judasz oddala się w pośpiechu.
31 Po jego wyjściu rzekł Jezus: «Syn Człowieczy został teraz otoczony chwałą, a w Nim Bóg został chwałą otoczony. 32 Jeżeli Bóg został w Nim otoczony chwałą, to i Bóg Go otoczy chwałą w sobie samym, i to zaraz Go chwałą otoczy. 33 Dzieci, jeszcze krótko jestem z wami. Będziecie Mnie szukać, ale – jak to Żydom powiedziałem, tak i teraz wam mówię – dokąd Ja idę, wy pójść nie możecie. 34 Przykazanie nowe daję wam, abyście się wzajemnie miłowali tak, jak Ja was umiłowałem; żebyście i wy tak się miłowali wzajemnie. 35 Po tym wszyscy poznają, żeście uczniami moimi, jeśli będziecie się wzajemnie miłowali». […]
25 To wam powiedziałem, przebywając wśród was. 26 A Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem. 27 Pokój zostawiam wam, pokój mój daję wam. Nie tak, jak daje świat, Ja wam daję. Niech się nie trwoży serce wasze ani się nie lęka! 28 Słyszeliście, że wam powiedziałem: odchodzę i przyjdę znów do was. Gdybyście Mnie miłowali, rozradowalibyście się, że idę do Ojca, bo Ojciec większy jest ode Mnie. 29 A teraz powiedziałem wam o tym, zanim to nastąpi, abyście uwierzyli, gdy się to stanie. 30 Już nie będę z wami wiele mówił, nadchodzi bowiem władca tego świata. Nie ma on jednak nic swego we Mnie. 31 Ale niech świat się dowie, że Ja miłuję Ojca i że tak czynię, jak Mi Ojciec nakazał. Wstańcie, idźmy stąd!» [9].
Na końcu pierwszej sceny Jezus wypowiada zdanie z Ewangelii wg św. Łukasza (22,36–38): „Lecz teraz – mówił dalej – kto ma trzos, niech go weźmie; tak samo torbę; a kto nie ma, niech sprzeda swój płaszcz i kupi miecz!” [10].
Trzos to „pas z kieszeniami na pieniądze, używany w dawnej Polsce, później też: woreczek na pieniądze” [11].
Później procesja wyruszała w drogę. W okresie przed i po 1730 r. wyglądała ona tak, że na czele szedł orszak jedenastu apostołów wraz z Jezusem, następnie cały konwent, wszystkie bractwa w swych strojach, milicja klasztorna oraz rzesza pątników, których liczba osiągała wówczas od 20 do 30 tys. [11].
Pierwszy przystanek znajdował się przy kaplicy św. Rafała, gdzie jeden z bernardynów głosił kazanie. Dziś również tak jest, jednak kazaniu towarzyszy scena odgrywana przez aktora wcielającego się w Jezusa [12]. Dawniej krótszą drogą, przez Bugaj, procesja udawała się do Wieczernika, gdzie ponownie głoszono kazanie. W późniejszych latach, na mocy dyspensy papieskiej, stację Wieczernika przeniesiono do jednej z kaplic z serii Triumfu Matki Boskiej, co miało skrócić trasę [13].
Zdjęcie 4. Kaplica św. Rafała
Źródło : Sanktuarium Pasyjno Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej, zdjęcie autorstwa P.Tumidajski, foto by Facebook.
Stamtąd wyruszano do kaplicy Ogrójca, przy której słuchano kazania, a następnie zatrzymywano się przy kaplicy Pojmania. Tam, po kazaniu, do orszaku zbliżali się żołnierze, aby pojmać Jezusa [14]. Uzbrojeni w włócznie i miecze krępowali Jego ręce sznurem i udawali się dalej bez apostołów – tylko Jan Mu towarzyszył [15].
Kolejne kaplice to: ta na Cedronie, Brama Wschodnia oraz Annasz, gdzie głoszono kazania odnoszące się do wydarzeń Męki Zbawiciela, jakie miały tam miejsce [16]. Po północy procesja docierała do kaplicy Kajfasza. Po kazaniu aktor odgrywający Jezusa oraz zakonnicy schodzili do piwnicy pod kaplicą, a pątnicy pozostawali na zewnątrz z powodu braku miejsca [17].
Wówczas rozpoczynał się śpiew psalmu Miserere mei Deus i pieśni postnych. Bractwa, a za nimi rzesza wiernych, rozpoczynały biczowanie. Praktyka ta została jednak w XVIII w. ukrócona i – ze względu na swoją niestosowność – usunięta z programu obchodów [18]. Odtąd poprzestano wyłącznie na śpiewie pobożnych pieśni i adoracji figury Pana Jezusa stojącego przy słupie [20].
Zdjęcie 5. Procesja
Źródło : Sanktuarium Pasyjno Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej, zdjęcie autorstwa P.Tumidajski, foto by Facebook.
Dziś trasa ta przebiega inaczej. Jak już wcześniej wspomniano, rozpoczyna się przy kaplicy św. Rafała, gdzie odgrywana jest scena i wygłaszane kazanie. Następnie pielgrzymi udają się bezpośrednio do Brodów, przechodząc m.in. obok Wyższego Seminarium Duchownego, kaplicy Umieszczenia Tronu oraz przez Most Anielski do Ogrójca i kaplicy Pojmania. Tam pątnicy mogą usłyszeć okolicznościowe kazania oraz zobaczyć sceny odegrane przez aktorów. Jezus otrzymuje pocałunek od Judasza, a straż świątynna wiąże Go i prowadzi przez most na Cedronie (kazanie), Bramę Wschodnią (kazanie), do Annasza i Kajfasza.
Jak było w Piśmie Świętym? Apostołowie wraz z Jezusem wyszli poza miasto, przeszli dolinę Cedronu na północnym wschodzie, po czym dotarli do ogrodu na Górze Oliwnej, zwanego Getsemani [21]. Prawdopodobnie był to ogród jednego z przyjaciół lub uczniów Jezusa [22]. Znane są wydarzenia związane z ogrodem oliwnym, fałszywym pocałunkiem Judasza oraz cudem uzdrowienia jednego z żołnierzy.
Rozwińmy wątek Kajfasza i Annasza. Jezus, pod eskortą żołnierzy, zostaje zaprowadzony do Annasza, który wcześniej pełnił funkcję arcykapłana; wówczas urząd ten sprawował jego zięć, Kajfasz [23]. W Kalwarii Zebrzydowskiej scena ta jest odgrywana: Kajfasz, Annasz i inni członkowie Sanhedrynu przesłuchują Jezusa, powołując przed Wysoką Radę fałszywych świadków.
Zdjęcie 7. U Kajfasza
Źródło : Mirosła Kondek, Kalwaria Zebrzydowska i okolice w obiektywie, facebook.
W tym samym czasie przy ognisku siedzą dwie kobiety wraz z żołnierzami; przysiada się do nich Piotr. To właśnie w tym miejscu trzykrotnie się Go zapiera, a Jezus zostaje wtrącony do więzienia.
Tak właśnie kończy się Misterium Wielkiego Czwartku.
[9] https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=352
[10] https://wbiblii.pl/szukaj/%C5%81k+22%2C36-38
[11] https://sjp.pwn.pl/slowniki/trzos.html
[12] H.E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska, dz.cyt, s. 361
[13] Tamże, s. 362
[14] Tamże.
[15] Tamże.
[16]Tamże.
[17]Tamże.
[18]Tamże.
[19] Tamże.
[20] Tamże.
[21] Jezus i jego czasy, red. J. Fronczak,dz.cyt., s.261
[22] Tamże.
[23] Tamże.
Komentarze
Prześlij komentarz